1
    

ლგბტ აქტივიზმი და მემარცხენეობა: როგორ გვაზიანებს იდენტობის პოლიტიკის მარგინალიზაცია?

04.08.2021


მოცემული ესე თითქმის ერთი წლის წინ დაიწერა, თუმცა მაშინ მისი გამოქვეყნება გადავიფიქრე. მიმდინარე პროცესები აჩვენებს, რომ საკითხი კვლავ აქტუალურია. შესაბამისად, გთავაზობთ ამ ნააზრევს იმედით, რომ ეს ხელს შეუწყობს კონსტრუქციულ დისკუსიას აქტივიზმის შესახებ.


დაახლოებით ერთი წლის წინ ახალგაზრდა ტრანსგენდერმა ქალმა უკიდურესი გაჭირვების და სახელმწიფოსა და საზოგადოების მხრიდან გულგრილობის გასაპროტესტებლად უკიდურეს ფორმას - თავის დაწვას - მიმართა. საზოგადოების უდიდეს ნაწილში ამ ამბავს, სამწუხაროდ, ზიზღის და სისასტიკის ამოფრქვევის საბაბის ეფექტი ჰქონდა. იმის გააზრება, თუ რატომ უნდა სურდეს ერთ ადამიანს მეორე გაჭირვებული ადამიანის სიკვდილი და წამება დაწვით, ძალიან მძიმეა. ალბათ, როდესაც თავად ხარ ჩაგრული, სხვა ადამიანის მიმართ, რომელიც შენნაირად ჩაგრული ან შენზე კიდევ უფრო სუსტია, აგრესიის მომენტში დროებით მაინც ეთიშები თანმდევი ჩაგრულის პოზიციას და სხვა ადამიანის ჩაგვრა, შენი, როგორც შედარებით დომინანტი, ანუ ჩაგრულის იდენტობის მიღმა მყოფი პოზიციის მაწარმოებელია, რომელსაც, თავისთავად, შესაძლოა, დროებით ტკივილგამაყუჩებელი ეფექტი ჰქონდეს… სხვადასხვა კვლევა აჩვენებს, რომ ადამიანები, რომლებიც განიცდიან სტრუქტურულ ძალადობას - სისტემურ კულტურულ, ეკონომიკურ თუ სხვა ტიპის ჩაგვრებს, რომლებიც მატერიალურად აისახება ადამიანების ხელმისაწვდომობაზე განათლებაზე, შემოსავალზე, ჯანდაცვაზე, საცხოვრებელ და სოციალური თანამონაწილეობის სხვადასხვა ფორმებზე - უფრო მაღალი ალბათობით ჩადიან ინტერპერსონალურ ძალადობას (Rylko-Bauer & Farmer, 2017). ძალადობა და აგრესია არსად ქრება. იგი ბრუნავს საზოგადოებაში და ყველაზე ჩაგრულ ჯგუფზე ყველაზე მტკივნეულად აისახება. იქნებ ზუსტად ეს სტრუქტურული ფაქტორები ხსნის საზოგადოების შემაშფოთებლად დიდი ნაწილის სურვილს, რომ თავის დაწვამდე მისული ადამიანი მართლა დაიწვას? არ ვიცი… საინტერესო საკვლევი თემაა. თუმცა, ამ ტექსტის მიზანი საზოგადოების ფსიქოლოგიის გაგება არ არის… 

 

ჩემთვის ამ ამბავში ყველაზე მეტად შემაშფოთებელი მემარცხენე ჯგუფების სიმპტომატური სიჩუმე იყო. მემარცხენე აქტივისტების უდიდესმა ნაწილმა აღნიშნული ამბავი არც კი შეიმჩნია. შესაბამისად, ამ ტექსტის მიზანი ამ ტრაგიკულ ამბავში  მემარცხენე სამოქალაქო საზოგადოების პასუხისმგებლობის გადააზრებაა. ჩვენც ხომ არ გვაქვს წვლილი იმაში, რომ ეს სუიციდური აქტი განხორციელდა? რა გავაკეთეთ და რა არ გავაკეთეთ იმისთვის, რომ საზოგადოების ყველაზე ჩაგრული ჯგუფის წარმომადგენლები ამ კონდიციამდე არ მისულიყვნენ? და რაც მთავარია, როგორი პოლიტიკა უნდა ვაწარმოოთ, რომ სისტემურ ჩაგვრებს, რომელმაც ეს ადამიანი თავის დაწვამდე მიიყვანა და სხვა უამრავ ადამიანსაც ეხება, სწორად დავუპირისპირდეთ?

 

 

პრობლემა

 

ზოგადად მემარცხენე მოძრაობებსა და ლგბტ მოძრაობებს შორის დაპირისპირება ახალი არ არის. დასავლეთში აღნიშნული დაპირისპირება ჯერ კიდევ წინა საუკუნეში დაიწყო და აკადემიური დებატები 70-იან წლებში გახდა აქტუალური. საქართველოში აღნიშნული დებატები 17 მაისების საჯარო აქციების დაწყებას უკავშირდება. ჯერ კიდევ 2013 წლიდან (ძირითადად) ჰეტეროსექსუალი მემარცხენე კაცები ქვიარ მოძრაობას იდენტობის პოლიტიკის გატარებით ეკონომიკური ჩაგვრის გადაფარვაში ადანაშაულებდნენ (მაგალითისთვის იხ. სულთანიშვილი, 2014), ხოლო ქვიარ აქტივისტები მათ იდენტობის ასპექტის მემარცხენე მოძრაობაში ინტეგრაციისკენ მოუწოდებდნენ.

 

საჭიროა აღინიშნოს, რომ ამ კრიტიკის ნაწილი აზრს მოკლებული არ არის. ლგბტ საკითხები მართლაც მარტივად შეიძლება გახდეს სახელმწიფოსთვის სხვა  ჩაგვრების გადაფარვის ინსტრუმენტი. მაგალითად, სხვადასხვა კანონმდებლობაში შეტანილი ცვლილებებით, რომელიც ლგბტ ადამიანების ჩაგვრის კრიმინალიზებას ისახავს მიზნად, სახელმწიფოს მარტივად შეუძლია, საკუთარი თავი ნეიტრალურ (და ზოგ შემთხვევაში ქვიარების მხარდამჭერ) ძალად წარმოაჩინოს და კონკრეტული (ძირითადად გაჭირვებული) ადამიანების სამაგალითო და ეპიზოდური დასჯით პასუხისმგებლობა საკუთარი თავიდან მის მიერ ჰომოფობად ნაწარმოებ ჩაგრულ ადამიანთა ჯგუფზე გადაიტანოს (Lamble, 2013). მსგავსი მიდგომა უარყოფს იმ მოცემულობას, რომ ადამიანი ჰომოფობად არ იბადება; არამედ მას ჰომოფობად განათლების სისტემა, ეკლესიის რიტორიკა (რომელსაც სახელმწიფოს მიერ მიცემული მილიონები, ქონება და ძალაუფლება ათავხედებს), მედია, პოლიცია, კანონმდებლობა და სხვა სახელმწიფო ინსტიტუციები და სისტემები აწარმოებს. ასევე, იმ ფონზე, როდესაც ქვიარ საკითხები პროგრესულობა/ბნელობის პარადიგმაში საზომ ინსტრუმენტად იქცა, ქვიარ საკითხების გამოყენება საერთაშორისო არენაზე ხელისუფლების მიერ საკუთარი პროგრესულობის წარმოსაჩენი იარაღი შეიძლება გახდეს. მაშინ, როდესაც სახელმწიფო ერთი ხელით შესაძლოა უსამართლო ეკონომიკურ პოლიტიკას აწარმოებდეს, რომელიც თავისთავად ჰომოფობიის წარმოების ერთი-ერთი ძირითადი განმაპირობებელია, ლგბტ უფლებების ფასადური დაცვის საერთაშორისო არენაზე პრეზენტაციით, იგი შესაძლოა ეკონომიკურ თუ სხვა საკითხებზე კრიტიკის თავიდან არიდებას ახერხებდეს (იქვე).

 

17 მაისების პოლიტიკის მთავარი შეცდომაც სწორედ სახელმწიფოს მიერ საკუთარი თავის ნეიტრალურ აქტორად წარმოჩენის შესაძლებლობის მიცემა იყო. საქართველოში (და მთელს მსოფლიოშიც) ჩაგვრის გასაპროტესტებლად ყველა ჯგუფი ისტორიულად აქციას მიმართავს. სწორედ იგივე მიზანი გვამოძრავებდა ჩვენც. თუმცა, საზოგადოებაში არსებული მძიმე ჰომოფობიური განწყობების გამო, მხარედ სახელმწიფოს მაგივრად ხშირ შემთხვევაში სახელმწიფოს მიერ მიზანმიმართულად გაძლიერებული და მართული აგრესიულად განწყობილი საზოგადოების ნაწილი პოზიციონირდა. ამან, ერთი  მხრივ, სახელმწიფოს საკუთარი თავის ნეიტრალურ მხარედ შენიღბვის საშუალება მისცა, და, მეორე მხრივ, პრობლემურ და არასწორ “ბნელი vs. პროგრესული” პარადიგმის გაღრმავებას შეუწყო ხელი.

 

სწორედ ამიტომ, მეინსტრიმული მემარცხენე კრიტიკის ნაწილი სწორი და გასათვალისწინებელია. თუმცა, ამ კრიტიკის როგორც ობიექტი და შინაარსი, ასევე (და რაც მთავარია) ეფექტი, არასწორი და დამაზიანებელია. როგორც ტექსტის დასაწყის ნაწილში აღვნიშნეთ, ტრანსგენდერი ქალის მიერ თავის დაწვის მცდელობას მემარცხენე ჯგუფებში შემაშფოთებელი გულგრილობით შეხვდნენ. აქტორებს, რომლებიც ქვიარ საკითხებზე მუშაობენ და რომელთაც საპირველმაისო განცხადებები გამოაქვეყნეს, ტრანს ადამიანების საკითხები საერთოდ არ უხსენებიათ, თითქოს ტრანს ადამიანების ჩაგვრას ეკონომიკური (და სპეციფიკურად - სამუშაო) განზომილება არ ჰქონდეს.

 

სამწუხაროა, რომ მეინსტრიმული მემარცხენეები ხშირად არიან შემჩნეული თავად ქვიარ და ფემინისტური იდეების მოპარვასა და მათ ქალების და ქვიარ ადამიანების წინააღმდეგ ინსტრუმენტალიზებაში. მაგალითად, იდენტობის პოლიტიკის ერთ-ერთი ძირითადი კრიტიკა სწორედ მესამე (და მეოთხე) ტალღის ფემინიზმსა და მასთან მჭიდროდ დაკავშირებულ ქვიარ თეორიას ეკუთვნის. სწორედ ქვიარ თეორიის გამოყენებით არაერთხელ მომხდარა ლგბტ აქტივისტების, როგორც რეგრესული (aka მოძველებული იდენტობის პოლიტიკა) ძალის წარმოჩენა. ეს კრიტიკა უგულებელყოფს იმ მოცემულობას, რომ ქვიარ თეორია იდენტობის პოლიტიკას არსებითად არ უარყოფს. ქვიარ თეორიით მომარჯვებული ჰეტერო მემარცხენეები ამახინჯებენ ქვიარ თეორიის ყველაზე რადიკალურ დაშვებებს: 1. რომ იდენტობის პოლიტიკა ჰომო- და ჰეტეროსექსუალობას ბუნებრივად წარმოაჩენს და მათ ამყარებს და 2. შესაბამისად, იდენტობის პოლიტიკის მიზანი შემოფარგლულია ინკლუზიურობის იდეით, რომელიც არასაკმარისია და რეალური მიზანი უნდა იყოს ჰეტეროსექსუალობა/ჰომოსექსუალობის და კაცი/ქალი დიქიტომიური სისტემების და ნებისმიერი უთანასწორო ძალაუფლებრივი სისტემის მორღვევა და არა ლგბტ ადამიანების (ან სხვა ჩაგრული ჯგუფების) არსებულ მჩაგვრელობით სისტემაში ინტეგრირება.

 

ზოგადად, კრიტიკა მრავალნაირი არსებობს. პრიმიტიულად იგი ორ ტიპად შეგვიძლია დავყოთ: 1. კონსტრუქციული - ანუ ის, რომელიც ობიექტის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული არსებულ ხარვეზებზე მითითებით და 2. დესტრუქციული - რომელიც მიმართულია კრიტიკის ობიექტის არა გაუმჯობესებაზე, არამედ მის განადგურებაზე/გაჩუმებაზე/გარიყვაზე. როგორც ზემოთ აღვნიშნე, კრიტიკის ნაწილი მართლაც მნიშვნელოვანი და გასააზრებელია. თუმცა, გულწრფელობისთვის საჭიროა იმის აღნიშვნაც, რომ ჩემ მიერ ნახსენები ვალიდური კრიტიკის უდიდესი ნაწილი არა მეინსტრიმული მემარცხენე, არამედ თავად ქვიარ წრეებიდან მოდის, ხოლო მეინსტრიმული მემარცხენე ჯგუფები მას მთლიანად ქვიარ თემის/აქტივიზმის წინააღმდეგ მიმართულ იარაღად იყენებენ. ამის ნათლად წარმოსაჩენად უნდა დავსვათ შემდეგი შეკითხვა და ვეცადოთ მასზე პასუხების მიღებას: რა ეფექტი აქვს ამგვარ დესტრუქციულ პარადიგმას?

 

 

  1. იგი ხელს უწყობს კონკრეტული აქტორების სოციალური კაპიტალის დაგროვებას.

 

აქტორები, რომლებიც ლგბტქ მოძრაობას აკრიტიკებენ, საკუთარ თავს ქვიარებად არ მოიაზრებენ. შესაბამისად, მათ მეტი ძალაუფლება აქვთ. ამ ჯგუფებთან მეგობრობის და მათგან ვალიდაციის მიღების სურვილი ბევრ ქვიარს ამ პარადიგმის ინტერნალიზებას აიძულებს. ეს სულაც არაა გასაკვირი. პოზიციონირება, სადაც აქტივისტი ყველას უფლებებსა და თანასწორობის საკითხებზე მუშაობს კონკრეტული ჯგუფის (ეგოისტურად) ვიწრო ინტერესების მაგივრად, მას და მის პოზიციას მეტ ლეგიტიმაციას სძენს. ქართული აქტივიზმის და აქტივიზმში არსებული დებატების ლამის მთლიანად სოციალურ ქსელებში არსებობა განაპირობებს ე.წ.  “ლაიქებით” და ჩართულობის სხვა ინდიკატორებით ადამიანების დაფასება/არდაფასების და მიღებულობა/არმიღებულობის მონიშვნის საკმაოდ აშკარა ფენომენს. მაგალითად, როდესაც ქვიარ აქტივისტის მიერ ქვიარ საკითხებზე დაწერილ სტატუსს ან სტატიას გაცილებით უფრო ნაკლები ლაიქი და კომენტარი მოყვება, ვიდრე იგივე ადამიანის მიერ მეინსტრიმულ მემარცხენე პარადიგმაში დაწერილ სტატუსს ან სტატიას, საჯაროდ ლაიქებისა და კომენტარების მარტივი არითმეტიკით გაზომილ მიკუთვნებულობა/გარიყულობის ინდიკატორებს შესაბამისი ძლიერი მომთვინიერებელი ეფექტი ექნება. კონკრეტული ჯგუფებისგან ვალიდაციისა და მეგობრული დამოკიდებულების მისაღებად, ქვიარ აქტივისტები ინტერნალიზებას უკეთებენ კონკრეტულ მეინსტრიმულ პარადიგმებს (ეს პროცესი მაინცდამაინც გაცნობიერებული არ არის).

 

მაკრიტიკებელი აქტორები, თანამშრომლობის მაგივრად, ალტერნატიული ხედვის გაგების და გააზრების მაგივრად, მობილიზებისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მოწვევის და ჩართვის მაგივრად, მოძრაობებს და საკითხებს შორის ხიდებისა და სოლიდარობის აგების მცდელობის მაგივრად, თვითონვე ჰყოფენ და აცალკევებენ ამ თემებს. მაგალითად, სოციალური სამართლიანობის შესახებ ფორუმები ისე ეწყობა, არცერთი ქვიარ, შშმ ან ქალთა საკითხი იმ სივრცეებში არ ჟღერდება. ცალკე ქვიარ ფორუმები და დისკუსიები ისე ეწყობა, რომ მეინსტრიმული მემარცხენე აქტივისტების ინტერესს ვერ იმსახურებს.

 

თუ ნეოლიბერალური განვითარების მოდელი (მათ შორის, ნაწილობრივ, დონორების პოლიტიკაც) დაშენებულია ლოგიკაზე, რომ წარუმატებლობა/ჰომოფობია/სექსიზმი/ა.შ. ადგილობრივი “ბნელი” ხალხის ბრალია და პრობლემის გადაწყვეტა მათ მოთვინიერებაშია, მეინსტრიმული მემარცხენე პარადიგმა პრობლემის დანახვას, ფაქტობრივად ინვერსირებული ლოგიკით, გლობალური კაპიტალიზმისა და ადგილობრივი ჩაგრული ჯგუფების დაპირისპირებაში გვთავაზობს. ამ პარადიგმის მიხედვით, ლგბტ აქტივიზმი დასავლური ნეოლიბერალური  კოლონიზაციის ინსტრუმენტია და იგი კონტრპროდუქტიულია, არსებითი ბრძოლა ეკონომიკური დღის წესრიგით უნდა იყოს განსაზღვრული და (ბუნდოვანი) “ყველას” პრობლემის მოგვარებასთან ერთად, ლგბტ ადამიანების პრობლემებიც თავისთავად მოგვარდება. აღსანიშნავია, რომ ეს  პარადიგმა ასევე საგანგაშოდ ჰგავს რადიკალურად განწყობილი ულტრამემარჯვენე ჯგუფების ბრალდებას, სადაც ისინიც ლგბტ აქტივისტებს გარყვნილი დასავლეთის აგენტებად მოიაზრებენ და შესაძლოა ითქვას, რომ იგი რეალურად იმავე არგუმენტის რაფინირებული ვერსიაა. დამატებით, ეს არგუმენტი ასევე ირეკლავს ნეოლიბერალური იდეოლოგიის ქვაკუთხედ trickle-down (ე.წ. “ჩამოჟონვის) ეკონომიკის იდეას, რომლის ლოგიკის თანახმადაც, თუ მდიდრებს კიდევ უფრო მეტად გამდიდრების საშუალებას მიეცემათ (მაგ. გადასახადების დაწევით, შრომის კანონმდებლობის შემსუბუქებით და ა.შ.), გრძელვადიან პერიოდში სიმდიდრე ქვევით ჩამოჟონავს და მთლიანი საზოგადოების გამდიდრებას უზრუნველყოფს. უკანასკნელი 40-50 წლის გლობალურმა ეკონომიკურმა ტენდენციებმა ნათლად აჩვენა, რომ ეს (ა)ლოგიკა სხვაგვარად მუშაობს - ღარიბები უფრო ღარიბდებიან, ხოლო მდიდრები უფრო მდიდრდებიან.

 

სოციალური სამართლიანობისთვის მებრძოლ აქტივისტურ წრეებში კრიტიკულობა კარგად “იყიდება”. კრიტიკულობა ხდება სწორედ იმ “მე” კულტურის ნაწილი, რასაც იდეაში ეს პარადიგმა ებრძვის. იგი ხდება საკუთარი თავის სწორად, კრიტიკულად, განათლებულად, უფრო მემარცხენედ და უფრო “სახალხოდ” რეპრეზენტირების ნარცისული საშუალება და არა პრობლემის მოგვარებაზე მიმართული აქტივობა. საბოლოო ჯამში ეს აქტორები წარმოჩინდებიან ჯგუფებად, რომლებიც  “ფუნდამენტურ ჩაგვრებზე” მუშაობენ, ხოლო ლგბტ აქტივისტები ისევ მარგინალიზდებიან, როგორც ამ საერთო სიკეთის წინააღმდეგ მომუშავე, ვიწრო და ეგოისტური ინტერესების მქონე ჯგუფი.

 

 

  1. იგი ლგბტ აქტივიზმის მიმართ არარეალისტურ მოთხოვნებს აჩენს, რაც თავისთავად პარალიზების მომტანია.

 

ლგბტ აქტივიზმს მოეთხოვება არამხოლოდ ჰომო/ტრანსფობიის პრობლემაზე, არამედ ლამის გლობალური კაპიტალიზმის დამხობაზე მუშაობა და თუ  ამას არ აკეთებს, ის  უვარგისად ან მეტიც, მავნედ მიიჩნევა. მსგავსი მოთხოვნები არ  არსებობს არცერთი სხვა აქტივისტური ჯგუფის მიმართ. სინამდვილეში, ლგბტ აქტივისტებს უწევთ დაუპირისპირდნენ მჩაგვრელ სახელმწიფოს და ეკლესიას, მედიას, დონორების მიერ ნაკარნახევ დღის წესრიგს, ჰომოფობიას, ძალადობას, ასევე, გაუმკლავდნენ შიგნით არსებულ კონფლიქტებს და “სოლიდარული” ჯგუფებიდან წამოსულ კრიტიკას. ლგბტ ადამიანებისა და აქტივისტების ნაწილისთვის ისინი ელიტარული და არაფრისმაკეთებელი გრანტიჭამიები არიან, სახელმწიფოსთვის - თავის ტკივილი, მეინსტრიმული მემარცხენე ჯგუფებისთვის - დასავლური იმპერიალიზმისა და კაპიტალიზმის აგენტები. არც ერთ განზოგადებულ მემარცხენე სივრცეში ლგბტ აქტივისტები მიღებულნი არ არიან. მათ ძალიან ცოტა უსმენს. თითქმის არც ერთ მეინსტრიმულ მემარცხენე მოძრაობასთან თანამშრომლობის სურვილი და მცდელობა არ დასრულებულა “დროშა ჩაწიე”, “ახლა ამის დრო არ არის” და “აქ არ დადგე” უკუკავშირის გარეშე.

 

აქტივიზმში ამგვარი გაორებული ან მეტიც, კონფლიქტური, გახლეჩილი როლის პრობლემის შესახებ არაერთი ქვიარი საუბრობს არამარტო საქართველოში. მაგალითად, მექსიკელი ქვიარ-ფემინისტი, გლორია ანზალდუა საუბრობს მესტიზა ცნობიერებაზე, სადაც იგი თავისი ბიოგრაფიის მოშველიებით განიხილავს მისი, როგორც ქვიარი ქალის, ამერიკელის, ევროპელი დამპყრობლებისა და მკვიდრი ინდიელების სისხლის მატარებლის გამოცდილებას. მისი იდენტობების და მუშაობის სპეციფიკიდან გამომდინარე, იგი გარიყულია როგორც მკვიდრი ამერიკელების აქტივიზმიდან (ის არასაკმარისად მკვიდრი ამერიკელია, რადგან ესპანელი დამპყრობლების სისხლი უჩქეფს სხეულში), ასევე ჩიკანა აქტივიზმიდან (ამერიკელია და ლესბოსელია და შესაბამისად შეუფერებელი მექსიკური იდენტობისთვის), ასევე ამერიკული ფემინისტური/ლესბოსური აქტივიზმიდან (ზედმეტად რეგრესული კულტურის მიმდევარია). იმავე პრობლემაზე ისლამ ნაჰიდი (2000) და შაჰნაზ ხანიც (2005) საუბრობენ: როდესაც მათი ემანსიპატორული აქტივობები ყველა მხრიდან, და რაც ყველაზე მტკივნეულია, იმ ჯგუფების მხრიდან, რომელთანაც იდენტიფიკაციასაც ახდენენ და რომელთა გასათავისუფლებლადაც იბრძვიან, მტრულად და მოღალატეობრივად აღიქმება.

 

 

  1. იგი ლგბტ საკითხების საერთო მემარცხენე დღის წესრიგიდან ამოშლას უწყობს ხელს.

 

ლგბტ აქტივიზმს ავტომატურად ეკრობა დასავლური კაპიტალისტური იმპერიალიზმის ინსტრუმენტის იარლიყი. ამ საკითხის განხილვისას, ზოგი თანხმდება, რომ აქტივიზმის ფორმა და შინაარსი შეიძლება იყოს პრობლემური და არა თავად ლგბტ ადმიანების უფლებები. თუმცა, ამავე ანალიზში, ადამიანების უდიდესი ნაწილის განწყობა ფრთხილი და კონტექსტუალიზებული კრიტიკის მაგივრად ხშირად იდენტობის პოლიტიკის მთლიანი შეძულებით სრულდება. ამას, სამწუხაროდ, ლგბტ აქტივისტების მხრიდან ხშირად მოჰყვება როგორც ლგბტ აქტივისტის იარლიყისგან დისტანცირების, ისე ლგბტ საკითხებზე საუბრისა და აქტივიზმისგან თავის შეკავების სურვილი. ეს მოცემულობა ნაწარმოებია ერთი მხრივ შიშით, რომ შენც იდენტობის პოლიტიკის გამტარებლად არ მოინათლო და არ მარგინალიზდე, და მეორეს მხრივ, ვალიდაციის მიღების მოდელით, სადაც ვალიდაციას მეინსტრიმული მემარცხენე აქტორები იძლევიან მათთვის მოსაწონი ენით საუბრის შემთხვევაში. შედეგად,  ლგბტ საკითხების მიმართ სავალალო სიჩუმეს და გულგრილობას ვიღებთ.

 

 

გამოსავალი

 

ქართულ რეალობაში კულტურული vs. ეკონომიკური ჩაგვრის დიქოტომიაზე იშვიათად თუმცა მაინც დაწერილა (მენაბდე, 2017). უნდა ითქვას, რომ არსებითად, ეს დიქოტომია ყალბია. კულტურული და ეკონომიკური ჩაგვრა ერთმანეთისგან ვერ განცალკევდება. ეს ორი განზომილება მუდმივად ერთმანეთთან გადაჯაჭვული და ერთმანეთის გამაძლიერებელია. თავად მარქსი თავის ნაშრომებში შორს იდგა ვულგარული ეკონომიკური დეტერმინიზმისგან (Bernstein, 1899). მე-20 საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მარქსისტი ავტორები, როგორებიც  არიან, მაგალითად, გრამში და ალთჰუზერი, ასევე გვაფრთხილებდნენ ამ ორი განზომილების მუდმივად ერთმანეთზე გადაჯაჭვულობის შესახებ (მაგ. იხ. Althusser, 1969 და Sassoon, 1991). ყველაზე ახლო წარსულში კი ნენსი ფრეიზერი (2004) და ლიზა დუგანი (2004) ძალიან ზუსტად აღწერენ, რატომაა გადანაწილებისა და აღიარების პოლიტიკაზე ერთდროულად მუშაობა აუცილებელი. მათი აზრით ამგვარი დაყოფა ესენციალიზებას უკეთებს უამრავ ქალთა, ქვიარ, ანტირასისტულ, შშმ და სხვა მოძრაობების ეკონომიკურ მოთხოვნებს, რომლებსაც მეინსტრიმული მემარცხენე მოძრაობა, დიდი ხანია, აიგნორებს. ფრეიზერი ამ დიქოტომიის გადააზრებისა და ჯგუფებისა და საკითხების გაერთიანებით ბრძოლის ახლებურად წარმართვისკენ მოგვიწოდებს.

 

ჯუდით ბატლერი კიდევ უფრო შორსაც მიდის და კულტურული vs. ეკონომიკური ჩაგვრების საერთოდ რაიმე ტიპის დაყოფას თავისთავად პრობლემურს უწოდებს (Butler, 1997). მარქსისტული და ანთროპოლოგიური ნაშრომების გაანალიზებით იგი ნათლად წარმოაჩენს, რომ სქესი ეკონომიკური ურთიერთობების შედეგად წარმოშობილი კონცეპტია. ბატლერის  აზრით, კაპიტალიზმი მთლიანად ემყარება იძულებით ჰეტეროსექსუალობას, რადგან იგი დაფუძნებულია ნუკლეარულ ოჯახზე, რომელსაც გენდერირებული სუბიექტები სჭირდება, რომელიც თავისთავად პოლიტიკური ეკონომიკის ფუნქციონირებისთვის გადამწყვეტია. “ნორმალური” ჰეტეროსექსუალური ოჯახი თანამედროვე წარმოების ქვაკუთხედია და სწორედ ამიტომ ქვიარ საკითხები (ისევე როგორც სხვა ნებისმიერი საკითხი, რომელსაც ორთოდოქსული მარქსიზმი “კულტურულ ჩაგვრად” რაცხავს) ეკონომიკური წესრიგის ფუძემდებლური შემადგენელია.

 

მართლაც, ადამიანის გენდერული იდენტობის გამო ჩაგვრა აუცილებლად აისახება მის ეკონომიკურ მდგომარეობაზე. სწორედ ამიტომ, ტრანსგენდერი ქალები ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე შრომაში - კრიმინალიზებულ, დაბალანაზღაურებად, ჯანმრთელობისთვის საშიშ, პოლიციისგან და სახელმწიფოსგან გადამეტებული კონტროლის და შანტაჟის, და მოქალაქეების მხრიდან ძალადობის რისკის  მქონე - სექს-სამუშაოში არიან ჩართულნი.  თუმცა მათი შრომითი პირობები რატომღაც შრომის შესახებ დისკუსიებში არასდროს შეგვხვდება და მათი ჩაგვრა კულტურულ (ანუ არამნიშვნელოვან, მეორეხარისხოვან) ჩაგვრად იქნება განხილული. სამწუხაროა, რომ ამ პარადიგმის მიხედვით, ეკონომიკური პრობლემები რატომღაც ძირითადად ჩაგრული ჰეტეროსექსუალი უმრავლესობის უფლებებს უკავშირდება. მეინსტრიმული მემარცხენე მოძრაობის განზოგადებული სამიზნე სუბიექტი მხოლოდ ეკონომიკურად ექსპლუატირებულ ჰეტეროსექსუალ კაცად (იშვიათად, ქალადაც) არის მოაზრებული.

 

ინტერსექციურობის თეორიამ (რომელიც არსებითად იდენტობის პოლიტიკაა) და მემარცხენე მოძრაობებში (გასაკვირად) პოპულარულია, ნათლად წარმოაჩინა, რომ ადამიანების იდენტობები ერთმანეთისგან გამოუყოფადია. იდენტობების გადაკვეთის  შედეგი შესაკრებთა უბრალო ჯამზე მეტია. მაგალითად, შავკანიანი ქალის ჩაგვრაში მისი, როგორც შავკანიანის და მისი როგორც ქალის ჩაგვრა ერთმანეთისგან დაუყოფადია. რასა და სქესი ქმნის იმ უნიკალურ ლოკაციას სოციალურ იერარქიაში, რომელიც მხოლოდ რასიზმზე ან სექსიზმზე ფოკუსირებით მხედველობიდან ტოვებს ამ ორი სისტემის მიერ წარმოშობილ უნიკალურ და არსებითად განსხვავებულ ჩაგვრულ პოზიციას (Crenshaw, 1991).

 

მსგავსად, ბელ ჰუკსს აქვს თეორია “კიდიდან ცენტრამდე” (2000). მისი დაკვირვებით, სამართლიანობა ქვევით არ ჟონავს. ჰუკსი აცხადებს, რომ თეთრკანიანი ქალები და შავკანიანი კაცები ერთდროულად როგორც ჩაგრულები, ისევე მჩაგვრელები არიან თავიანთი სქესისა და რასის გამო. ამ ორივე ჯგუფის მიზანი ოდითგანვე თეთრკანიან კაცებთან თანასწორობა იყო და მათ მიერ წარმოებული პოლიტიკა სხვების ჩაგვრას და ექსპლუატაციას აძლიერებს. მისი დაკვირვებით, თეთრკანიანი ქალების უფლებების გაუმჯობესებით შავკანიანი ქალების უფლებები ავტომატურად არ გაუმჯობესდება. ქართულ კონტექსტში რომ გადმოვიტანოთ იგივე -  ზოგადად მუშების უფლებებზე მუშაობით, ეკონომიკურად ექსპლუატირებულ ქვიარ ადამიანები და ქალები ავტომატურად ვერ გაძლიერდებიან. ამ პოლიტიკამ შესაძლოა გარკვეული პოზიტიური ცვლილებები მოიტანოს, თუმცა ეს ცვლილებები ძირითადად ვიწრო ჯგუფზე - ექსპლუატირებულ ჰეტეროსექსუალ კაცებზე აისახება. ამის საპირისპიროდ, ეკონომიკურად ექსპლუატირებულ ქვიარ ადამიანებზე მუშაობით, როგორც ზოგადად ექსპლუატირებული კლასის, ისე ამ ქვიარ ადამიანების უფლებებიც გააუმჯობესდება. სწორედ ამიტომ არის საჭირო იმის დანახვა, თუ ვინ არის ყველაზე მეტი ჩაგვრის განსხეულება. მაგალითად, ტრანსგენდერი ქალები ეკონომიკური ჩაგვრის, ჰომოფობიისა და ტრანსფობიის, სექსიზმის, ანტი-სექს და ანტი-სექს-სამუშაო სიძულვილის, უსახლკარობის, ჯანდაცვის და განათლების სისტემის მოშლილობის, მედიის არაპროფესიონალიზმის და ყველა სხვა უბედურების ჩაგვრის მწარე შედეგებს ერთდროულად განიცდიან საკუთარ ტყავზე. მსგავსი ჯგუფების ჩაგვრაზე ფოკუსირებით მიღებული წინააღმდეგობის შედეგები განმათავისუფლებელი იქნება ყველა სხვა ჯგუფის, მათ შორის, ჰეტეროსექსუალი ექპსლუატირებული კაცებისთვის (და ქალებისთვის).

 

მოცემული სტატიის მიზანი არ არის მთლიანი პასუხისმგებლობის მეინსტრიმულ მემარცხენე ფლანგზე გადატანა. რა თქმა უნდა, ლგბტ აქტივიზმს უამრავი შეცდომა აქვს დაშვებული. შორს ვარ იმ აზრისგან, რომ ლგბტ აქტივისტებს მეტი არ უნდა გაეკეთებინათ საკუთარი დღის წესრიგის უფრო მემარცხენე პარადიგმაში დაყენებისთვის,  სოლიდარობის ხიდების შენებისთვის, საკუთარ მოძრაობაში სოციო-ეკონომიკურ საკითხებზე მეტად კონცენტრირებისთვის, თემის წევრების იდეოლოგიური და სხვა სახის გაძლიერებით მდგრადი მოძრაობის შექმნისთვის და ა.შ. ეს პრობლემები ზოგჯერ უცოდინრობით, ზოგჯერ გამოუცდელობით და ზოგჯერ დაბნეულობით იყო გამოწვეული.  თუმცა აღსანიშნავია, რომ ამ მოცემულობას ხელს უწყობს სწორედ მეინსტრიმული მემარცხენე ფლანგის მხრიდან გულგრილი და მტრული დამოკიდებულება. 

 

საჭიროა გავიაზროთ, რომ ყველა ჩაგვრას ერთი და იგივე სათავე აქვს.  ძალა, რომელმაც მსოფლიოში მტაცებლური კაპიტალიზმი დაამყარა, იგივე ძალაა, რომელმაც საუკუნეების განმავლობაში ადამიანები კანის ფერით დაყო და დაიმონა, მიწები ჩამოართვა, მათ მონურ შრომაზე ააგო საკუთარი კაპიტალი, რესურსები წაართვა, გაუნადგურა და შედეგად მსოფლიო კლიმატურ კრიზისამდე მიიყვანა, გენდერისა და სექსუალობის შესახებ კი საკუთარი ჰეტეროპატრიარქალური წესები ქრისტიანული და კაპიტალისტური ხედვების მიხედვით გაავრცელა, და ახლა საკუთარივე გავრცელებულ ჰომოფობიას და სექსიზმს ისევ სხვა ადამიანების ჩამორჩენილებად წარმოსაჩენად და მათი კოლონიზაციისთვის იყენებს. შესაბამისად, ბრძოლების გაერთიანება აუცილებელია. თუმცა, ეს განსხვავებების უგულებელყოფას არ ნიშნავს. პირიქით, ეს მოიცავს ამ განსხვავებებზე ფოკუსირებას, მათ ფრთხილ ანალიზს და აქტივიზმის იმგვარ ფორმას, სადაც ყველაზე ჩაგრული ჯგუფები არა მოძრაობის ბოლოში, არამედ მის მოწინავე ხაზებზე იდგებიან. სამართლიანობა ქვემოთ არ ჟონავს (trickle down); იგი მხოლოდ ქვემოდან თუ ავა ზემოთ.


ბლოგპოსტების სერიის "ქვიარ კვლევების პლატფორმა" ფინანსური მხარდამჭერია ნიდერლანდების საელჩო საქართველოში.

 

 

 

 

ბიბლიოგრაფია

 

 

Althusser, L. (1969). On the Materialist Dialectic.

 

Bernstein, E. (1899). The Fundamental Doctrines of Marxist Socialism. In Evolutionary Socialism. https://www.marxists.org/reference/archive/bernstein/works/1899/evsoc/ch01.htm


Butler, J. (1997). Merely Cultural. Social Text, 52/53, 265–277. https://doi.org/10.2307/466744


Crenshaw, K. (1991). Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color. Stanford Law Review, 43(6), 1241. https://doi.org/10.2307/1229039


Duggan, Lisa, (2003). The twilight of equality? : neoliberalism, cultural politics, and the attack on democracy. Boston: Beacon Press


Fraser, N., & Honneth, A. (2003). Redistribution or recognition?: A political-philosophical exchange.    London: Verso.


Hooks, B. (2000). Feminist Theory: From Margin to Center. Pluto Press.


Khan, S. (2005). Reconfiguring the Native Informant: Positionality in the Global Age. Signs: Journal of Women in Culture and Society, 30(4), 2017–2037. https://doi.org/10.1086/428423


Lamble, S. (2013). Queer Necropolitics and the Expanding Carceral State: Interrogating Sexual Investments in Punishment. Law and Critique, 24(3), 229–253. https://doi.org/10.1007/s10978-013-9125-1


Naheed, I. (2000). Research as an act of betrayal. In F. Twine & J. Warren (Eds.), Racing Research, Researching Race: Methodological Dilemmas in Critical Race Studies.


Rylko-Bauer, B., & Farmer, P. (2017). Structural Violence, Poverty, and Social Suffering (D. Brady & L. M. Burton, Eds.; Vol. 1). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199914050.013.4


Sassoon, Anne Showstack (1991a). "Antonio Gramsci". In Bottomore, Tom; Harris, Laurence;        

            Kiernan, V.G; Miliband, Ralph (eds.).

           The Dictionary of Marxist Thought (Second ed.).

            Blackwell Publishers Ltd. pp. 221–223. ISBN 0-631-16481-2.


მენაბდე, ვახუშტი. (2017, December 11). ვინ ხმაურობს სცენიდან. Liberali. http://liberali.ge/blogs/view/33106/vin-khmaurobs-stsenidan