1
#blogpost
    

სოციალური კონსტრუქტები და მათში არსებული უთანასწორობები

24.01.2022


"სწორი და არასწორი ენის ატრიბუტებია და არა საგნების. სადაც ენა არ არსებობს, იქ არც სიმართლე არსებობს და არც სიცრუე" - თქვა თომას ჰობსმა თავის 1651 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში "ლევიათანი", რომელიც ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაშრომია პოლიტიკურ ფილოსოფიაში. ამ აზრს კიდევ უფრო განვავრცობდი და ვიტყოდი, რომ არც რეალობა არსებობს ენის გარეშე - ის, რასაც აღვიქვამთ და რაშიც ვცხოვრობთ, რისიც გვჯერა და რაც გვიყვარს, რისიც გვრცხვენია და რაც გვეამაყება, ყველაფერი, რაც ადამიანს განაპირობებს, სწორედ რომ ენის მიერ შექმნილი და დამკვიდრებულია. 

სოციალური კონსტრუქტი თუ ბუნებრივი მოცემულობა?

სოციალური კონსტრუქციონიზმის იდეის ჩამოყალიბებაში დიდი წვლილი შეიტანა 1966 წელს გამოქვეყნებულმა პიტერ ბერგერისა და ტომას ლუკმანის წიგნმა "The social construction of reality" ("რეალობის სოციალური კონსტრუქცია"), რომელიც სოციალურ და კულტურულ მეცნიერებებში აქტიურად უფრო 80-იანი წლებიდან შემოდის. სოციალური კონსტრუქციონიზმი ამბობს, რომ ადამიანი დაბადებისთანავე უკვე სოციალურად კონსტრუირებულ რეალობაში ხვდება და დროთა განმავლობაში, საკუთარ გამოცდილებებს ამ რეალობაში აწარმოებს ან მოდიფიცირებას უკეთებს მას. ყველაფერს, რაც ჩვენთვის "ბუნებრივია", სინამდვილეში კულტურულ-სოციალური ისტორია აქვს, ანუ ნაწარმოები და შექმნილია წარსული გამოცდილებებისა და ნორმების მიერ. მართლაც რომ დავუფიქრდეთ,  დაბადება ცოტა უცნაური რამაა, თითქოს შენ არც გეხება. სანამ გამოერკვევი, ვინ ხარ და სად ხარ, უკვე ბევრი რამ გაქვს წინასწარგანსაზღვრული - სქესი, წარმომავლობა, მშობლები, ოჯახი, გარემო. შენ არაფერი აგირჩევია, გარემოებებმა ესე განგისაზღვრა და შენც ამ მოცემულობაში იწყებ ზრდასა და განვითარებას. არა, ამ ბლოგში დეტერმინიზმსა და თავისუფალ ნებაზე დისკუსია არ გვექნება, ერთი რამ კი მინდა ვთქვა - თუკი ადამიანს ამდენი რამ თავისგან დამოუკიდებლად განესაზღვრება, ეს თითქმის შეუძლებელს ხდის თავისუფალი გადაწყვეტილებების მიღებას ზრდასრულ ასაკშიც. 

ბორდიეს კაპიტალის ფორმების თეორიის თანახმად, ადამიანი სპეციფიკურად განპირობებულ გარემოში იბადება - ოჯახში არსებული ეკონომიკური (მატერიალური), სოციალური (კავშირები), კულტურული (მაგ. განათლება) და სიმბოლური (მაგ. რეპუტაცია) კაპიტალის  რაოდენობა, პირდაპირმნიშვნელოვნად ახდენს გავლენას მის ზრდასა და განვითარებაზე. შესაბამისად, რაც უფრო მდიდარია ოჯახი ამ კაპიტალის ფორმებით, მით უფრო მეტი შანსი აქვს ადამიანს  გახდეს წარმატებული საზოგადოებრივ ცხოვრებაში (ბორდიე, 1986). ამგვარად, გარდა იმისა, რომ დაბადებისთანავე მზა გარემოში (ოჯახში) ვხვდებით, გამზადებული გვხვდება სოციუმი შეხედულებებისა და კულტურული დისკურსის თვალსაზრისით, ამავე დროს გვენიჭება შესაბამისი ნიშნები, მახასიათებლები, რომლითაც მთელი ცხოვრება უნდა ვიცხოვროთ და პარალელურად სოციალურ ნორმებსა და წესებს მოვერგოთ.

სოციუმის მიერ, დროთა განმავლობაში დაგროვებული გამოცდილებები, ადამიანთა გონებაში ფორმირდება როგორც ტრადიცია. ადორნოს მიხედვით, ტრადიცია თაობიდან თაობაზე ხშირად გაუცნობიერებლად და დაუგეგმავად, ძირითადად, უცვლელი სახით გადაეცემა. ეს არის უკვე არსებული სოციალური წყობის და მისი მნიშვნელობის გადმოტანა აწმყოში სულიერ და ფიზიკურ დონეზე (ადორნო 1998). ტრადიცია ერთგვარი კულტურული წესია, რომელსაც რიტუალური, საკრალური მნიშვნელობა აქვს ადამიანთათვის და მისი უგულვებელყოფა მარტივი არ არის. ის სოციუმის იდენტობის ნაწილია, რომელიც აისახება ენაში, ქცევაში და განაპირობებს მის მსოფლმხედველობას, მორალსა თუ დამოკიდებულებებს ადამიანების, ცხოველების, ბუნების, ზოგადად გარემოს მიმართ. ერთი შეხედვით, ტრადიცია თითქოს უწყინარი რამეა, მაგრამ თუ დავუკვირდებით, ის არსობრივად გამორიცხავს რაღაც ახლის შემოტანას კულტურაში, ცვლილებებს და არსებული კონსტრუქტების რეკონსტრუქციას. ეს კი უკიდურესად საშიში და დამაზიანებელია ყველა იმ ადამიანისთვის, ვინც არსებულ სოციალურ კონსტრუქტებსა და ნორმებს ვერ და/ან არ ერგება. ასეთებად ლგბტქი+ ადამიანები შეგვიძლია განვიხილოთ. ზოგადად, ტრადიციები პატრიარქალური წყობის ერთ-ერთი მთავარი საყრდენია და შესაბამისად ის არა მხოლოდ ლგბტქი+ ადამიანებისთვის, არამედ ქალების, ბავშვებისა და ყველა მოწყვლადი ჯგუფისთვის საშიში და მჩაგვრელი შეიძლება იყოს. 

სოციალური კონსტრუქციონიზმის თეორიაზე დაყრდნობით, გენდერიც და სქესიც, როგორც სხვა ყველაფერი, კულტურული და სოციალური ნორმების შედეგია და არა ბუნებრივი მოცემულობა. ე.წ. "ძლიერი" კონსტრუქციონიზმი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს არა მხოლოდ სქესს, არამედ ზოგადად ინდივიდს, გრძნობებს და მათ სოციალური კონსტრუქციის ნაწილად განიხილავს.  ის რადიკალურად უპირისპირდება ესენციალიზმის თეორიას და ამბობს, რომ არც ბიოლოგიური სქესი (sex) და არც სოციალური გენდერი (gender) არ არის ბუნებრივად მოცემული და მას საზოგადოებაში დამკვიდრებული ნორმები და სტერეოტიპები განაპირობებს. ამერიკელი ეთნოლოგი მარგარეტ მიდი ჯერ კიდევ 1950-იანების ბოლოს, თავის ნაშრომებში აღნიშნავდა,  რომ არსებობენ ისეთი საზოგადოებები, სადაც სქესის ცვლა (ტრანზიცია)  კანონით ნებადართულია ან და არსებობს ორზე მეტი სქესი; შესაბამისად,  “ორსქესიანობა” არც კულტურულად უნივერსალურია და არც ბუნებრივი. კრიტერიუმები, რომლებიც ადამიანს "ქალად" ან "კაცად" ნიშნავენ, სოციალური კრიტერიუმებია და ისინი ვერასდროს გახდებიან ვალიდურები, თუკი საზოგადოებისგან კოლექტიური აღიარება არ ექნებათ. 

ნორმებისა და სტერეოტიპების დამკვიდრებაში კი უმთავრეს როლს ადამიანთა სამეტყველო ენა ასრულებს, რომელიც, თავის მხრივ, ქმნის ე.წ. დისკურსს. ენა, როგორც კულტურულად და სოციალურად სპეციფიკური ფენომენი, გადმოსცემს ადამიანთა ფიქრებს და უზრუნველყოფს რეალობას. ენა არა მხოლოდ ქმნის, არამედ პრაქტიკულად გვაცხოვრებს მისსავე ნაწარმოებ გარემოში - ჩვენ ვფიქრობთ,  ვმოქმედებთ, განვიცდით ენის შესაბამისად და ენით ვხდით მოვლენებს აღქმადს. შექმნილი დისკურსი კი სოციუმის ხასიათს აყალიბებს. ის ქმნის ერთგვარ მიმართულებას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და შეუძლია ზეგავლენა მოახდინოს ადამიანთა ქცევასა და შეხედულებებზე. შესაბამისად, დისკურსი ძალაუფლებაა და ის ყოველთვის პოლიტიკურია. 

მოდი ვცადოთ, ეს ყველაფერი ქართულ რეალობაში გადმოვიტანოთ და დავსვათ კითხვები - რომელი ინსტიტუციაა დღეს საქართველოში ძირითადად დისკურსის შემქმნელი და რა სახის სოციალურ კონსტრუქტებს, შესაბამისად, რა სახის რეალობას უზრუნველყოფს ის? ჩემი აზრით,  ამაზე სრულიად ცალსახა პასუხი არსებობს - დისკურსს ქმნის საქართველოს საპატრიარქო, რომელიც მთელი თავისი არსებობის მანძილზე პატრიარქალური წყობის განმტკიცებას ცდილობს. 

პატრიარქატი და კაპიტალიზმი 

ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, პატრიარქატი დაახლოებით ქრ.შ-მდე III ათასწლეულში ჩამოყალიბდა. მან ეგალიტარული, ანუ თანასწორობის პრინციპზე დამყარებული სოციალური წყობა ჩაანაცვლა. ამის ერთ-ერთი გამომწვევი მიზეზი ქალის რეპროდუქციაზე, სხეულსა და სექსუალობაზე კონტროლის მოთხოვნილება გახდა. მონოგამიური ოჯახის ფორმამ მამაკაცს ქალზე კონტროლის უფლება დაუკანონა. ახალი სოციო- და კულტურულ-ანთროპოლოგიური კვლევების თანახმად,  უმთავრეს როლს პატრიარქატის შენარჩუნებაში, ქალის რეპროდუქციის უნარი, სავალდებულო ჰეტეროსექსუალობა და ტრადიციული ოჯახის ინსტიტუტი თამაშობს. პატრიარქატის გავლენების სფეროს უფრო ფართოდ თუ შევხედავთ, აღმოვაჩენთ, რომ ის არა მხოლოდ ოჯახში, არამედ სოციალური ცხოვრების ყველა სფეროში არსებობს, სადაც იერარქიული ორგანიზებაა - იქნება ეს სამუშაოს გადანაწილება, ოჯახში გენერაციულობა, სექსუალობა თუ პოლიტიკა. 

პატრიარქატის სისტემურ სოციოლოგიურ ანალიზს გვთავაზობს მაქს ვებერი თავის ნაშრომში "ეკონომიკა და საზოგადოება", სადაც იგი პატრიარქატს "ლეგიტიმური ბატონობის" ფორმად მოიხსენიებს, რომელიც ტრადიციებზე, ხალხურ ცოდნასა და სიძველეზე დგას. პატრიარქატი ყველა განმარტებით ძალადობრივი, დისკრიმინაციული წყობაა, რომელიც სოციალურ უთანასწორობას ეყრდნობა და ძალაუფლების ასიმეტრიული გადანაწილებით მუდმივად ჩაგრავს სუსტსა და განსხვავებულს. თუმცა არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ის არაა ბუნებრივად მოცემული ფენომენი, რომლის ცვლაც შეუძლებელია. პირიქით, მისი ისტორიის მანძილზე ნათლად შეგვიძლია დავინახოთ, რომ ის მუდმივად იცვლის სტრუქტურას სხვადასხვა საზოგადოებებთან თუ დროსთან შესაბამისობაში და კულტურულად სპეციფიკურ ფორმებს იღებს. შესაბამისად, მისი სრული მოდიფიცირება და გარდაქმნა სრულიად შესაძლებელია.

ქართულ რეალობაში პატრიარქატის მორალურ და კულტურულ საყრდენს ეკლესია წარმოადგენს. ეკლესია ქმნის და ამკვიდრებს ერთგვარ მორალს და კულტურულ დისკურსს საზოგადოებაში, სადაც ქალი მეორეხარისხოვან არსებად არის წარმოდგენილი, ხოლო ჰომოსექსუალური ურთიერთობები ცოდვად მიიჩნევა. ის ჰეტერონორმატიული, ტრადიციული ოჯახის ცნებასა და ორთოდოქსული/კონსერვატიული ცხოვრების წესს უალტერნატივო სწორ გზად სახავს. რატომ შეიძლება ეკლესიისთვის საშიში იყოს ძლიერი ქალი საზოგადოებაში ან ჰომოსექსუალური ურთიერთობები? ჩემი აზრით, ეკლესიის პოლიტიკა, ამ შემთხვევაში, სრულიად რაციონალური და საკუთარ ეგოისტურ ინტერესებზე მორგებულია - კაცის ფიგურის სამყაროს ცენტრად შენარჩუნება, მისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რადგან ეკლესია იერარქიული ინსტიტუციაა. მისთვის აუცილებელია, საზოგადოებაში არსებობდეს როგორც სქესობრივი, ისე თანამდებობრივი იერარქიები, რაც მას ლეგიტიმურს ხდის. ჰომოსექსუალობასთან დაკავშირებით მას ერთგვარი მისიონერული ფუნქციაც კი აქვს - ებრძოლოს რაღაცას, რაც მუდმივად იარსებებს და ვერასდროს გაქრება საზოგადოებიდან.  ეკლესია საკუთარი რიტორიკით ახდენს ჰომოსექსუალობის დემონიზებას, შემდეგ კი, შესაბამისი პოზიციონირებით იმტკიცებს თავს საზოგადოებაში, როგორც მნიშვნელოვან და საჭირო ინსტიტუციად, რომელიც ეწინააღმდეგება რაღაცას, რაც ამ საზოგადოების ღირებულებებისა თუ ტრადიციებისთვის საფრთხეს შეიძლება წარმოადგენდეს.

პატრიარქატი ალბათ ვერასდროს გაძლიერდებოდა ასე მკაფიოდ იმ შემთხვევაში, თუკი მას მორალურ დოგმებთან ერთად არ ექნებოდა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საყრდენი - კაპიტალი.  ენგელსი 1892 წლის პუბლიკაციაში "ოჯახის წარმოშობა" წერს, რომ მონოგამიური ოჯახის საჭიროება სწორედ საკუთრების ცნების გაჩენამ განაპირობა, როდესაც კაცისთვის საკუთრების დაცვა და მისი მემკვიდრეობით გადაცემა გახდა რელევანტური. ფემინისტური თეორიების საკმაოდ ფართო სპექტრი კაპიტალიზმსა და პატრიარქატს კლასისა და სქესის კატეგორიების ჭრილში აკრიტიკებს. კაპიტალიზმისა და პატრიარქატის მექანიზმები ერთმანეთს სოციალური და ეკონომიკური სტრუქტურებით კვეთენ, როდესაც ქალის სამუშაო ოჯახშიც და ბაზარზეც კონტროლირებადი და იერარქიაში მოქცეულია, სახელმწიფოს მიერ კი მეტ-ნაკლებად უგულებელყოფილია დისკრიმინაციისა და ქალზე ძალადობის პრაქტიკები.  სუბიექტურ და სიმბოლურ შრეზე კი ქალების დისკრიმინაციას სქესთა შორის განსხვავებებზე დისკურსი ამყარებს. პატრიარქალურ-კაპიტალისტურ წყობაში ქალი კაცის ერთგვარი გაგრძელებაა, რომელიც იმისთვის შეიქმნა, რომ ემსახუროს - ემსახუროს კაცს, ოჯახს, შვილებს და ა.შ.   მარქსი ამ ფენომენს პოლიტიკურ ეკონომიკაში "ბრმა წერტილს" უწოდებს, როდესაც ქალის მიერ შესრულებული აურაცხელი საშინაო და საოჯახო საქმე უხილავი და აუნაზღაურებელი რჩება. ის რეპროდუქციული სამუშაო, რასაც ქალი ასრულებს და რაც ადამიანის არსებობისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, კაპიტალიზმის მიერ სრულიად უგულებელყოფილია. "დიასახლისი" კაპიტალიზმისთვის ერთგვარი უფასო, ან უკეთეს შემთხვევაში, იაფი მუშახელია. აქედან გამომდინარე, ქალი მუდმივად მიჯაჭვულია კაცის შემოსავალზე და ის ვერასდროს მოიპოვებს რეალურ თავისუფლებას იქამდე, სანამ ეკონომიკურად დამოუკიდებელი და ძლიერი არ იქნება. ქალი ვერ წამოვა მოძალადე ქმრის სახლიდან, რადგან ვერ გადაიხდის ბინის ფულს, მუშაობის შემთხვევაში კი ვერ იზრუნებს შვილებზე და ა.შ. ეს უსასრულო ჯაჭვია, რომელსაც კაპიტალისტურ-პატრიარქალური წყობა ქალის წინააღმდეგ აქტიურად იყენებს.

ქვიარ ადამიანების პრობლემები იმავე კონტექსტში შეგვიძლია განვიხილოთ. თუმცა აქ კიდევ დამატებითი და უფრო მძიმე ფაქტორებიც არის. იყო ქვიარი, ამ საზოგადოებაში უკვე ნიშნავს, რომ შენ წინააღმდეგობაში მოდიხარ მის ღირებულებებთან, ტრადიციებთან და იმ კონსტრუქტებთან, რომელიც სისტემამ შექმნა და მუდამ ცდილობს, შეინარჩუნოს.  განსხვავებული სექსუალური ორიენტაციის გამჟღავნება ისეთივე რთული და სახიფათოა,  როგორც დამალვა. ყველაფერს თავისი ფასი აქვს და ამ ფასს ქვიარ ადამიანები ყოველდღიურად ვუხდით სახელმწიფოს, საზოგადოებას, ოჯახს, მეგობრებს, ყველას. 

სახელმწიფოსა და საპატრიარქოს ინტერესთა კვეთა ნათლად გამოჩნდა 2021 წლის 5-6  ივლისის მოვლენების დროსაც - სახელმწიფოს მხრიდან ლგბტქი+ ადამიანების ინსტრუმენტალიზება არახალია. სახელმწიფო მუდმივად ცდილობს, ადამიანთა ჯგუფების ერთმანეთთან დაპირისპირებით თავიდან აიცილოს მნიშვნელოვანი სოციო-ეკონომიკური თემების ირგვლივ მოსახლეობის კონსოლიდაცია და ამავდროულად გადაფაროს ეს თემები გამოგონილი, არარსებული პრობლემით, რითიც ის საკმაოდ ადვილად მანიპულირებს ჰომოფობიურად განწყობილი ულტრამემარჯვენე ჯგუფების საშუალებით. საპატრიარქომ კი არა მხოლოდ შეახსენა სახელმწოფოს მისი ძალა და გავლენა საზოგადოებაზე, არამედ კვლავ ტრადიციების დამცველ, "წმინდა" ინსტიტუციად მოინიშნა თავი მისსავე მრევლში და ამით განიმტკიცა პოზიციები საზოგადოებრივ დისკურსსა და ცხოვრებაში. 

ტრადიციები და მსოფლმხედველობა, რომელსაც საპატრიარქო პატრიარქატსა და ნაციონალიზმზე დაყრდნობით უზრუნველყოფს, უბიძგებს ოჯახებს, უარი თქვან და მოიძულონ საკუთარი ლგბტქი+ ოჯახის წევრი.  ოჯახების ასეთი დამოკიდებულება, საზოგადოებაში არსებული ჰომოფობიის მაღალი დონით შეგვიძლია ავხსნათ. ღირებულებათა მსოფლიო კვლევის ფარგლებში, 2014 წელს ჩატარებული გამოკითხვის მიხედვით, საქართველოში ჰომოფობიის მაჩვენებელი 86,1% იყო, ანუ საზოგადოების უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ "ჰომოსექსუალობა არასდროსაა გამართლებული" (აღდგომელაშვილი, 2016). ამრიგად, ასეთ გარემოში, რთულია არ იყო კონფორმული საზოგადოებრივი წნეხის მიმართ და ამოვარდე იმ ნორმებიდან და სტანდარტებიდან, რასაც შენი საარსებო გარემო გთავაზობს. სახლიდან წამოსვლა კი არა მხოლოდ უდიდესი ფსიქოლოგიური წნეხია ლგბტქი+ ადამიანისთვის, არამედ დაკავშირებულია ეკონომიკურ და სოციალურ პრობლემებთან. ოჯახის მიტოვება, განსაკუთრებით იმ მდგომარეობაში, როცა ადამიანი არ დგას მყარად და არ გააჩნია საკუთარი შემოსავალი, ნიშნავს განათლებაზე, ნორმალურ სამედიცინო მომსახურებაზე,  ჯანსაღ კვებასა და ცხოვრების წესზე უარის თქმას, ან უკეთეს შემთხვევაში ძალიან რთულად მისაღწევს ხდის ამ ყველაფერს. კაპიტალისტური წყობის პირობებში ამ ადამიანებს ბევრი არჩევანი არ აქვთ და ხშირად, ისინი დაბალანაზღაურებად სამუშაოში ერთვებიან. 

შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რა მოხდებოდა იმ შემთხვევაში, საზოგადოების დამოკიდებულება ანუ პატრიარქატის მიერ მოცემული ნორმები, რომელსაც საპატრიარქო საკუთარი რიტორიკით ყოველდღიურად ქმნის და ამტკიცებს, სხვაგვარი რომ ყოფილიყო? რა მოხდებოდა, ჰომოსექსუალობა რომ სირცხვილად არ ითვლებოდეს და გარემო ასეთი ჰეტერონორმატიული არ იყოს? იმის თქმას ვცდილობ, რომ მოცემულობები, რაშიც ვცხოვრობთ, სხვადასხვა კონსტრუქტები, არ არის უნივერსალური და მისი ცვლა შესაბამისი რიტორიკით შესაძლებელია. რთულია, მაგრამ შესაძლებელი. 

დეკონსტრუქცია და პატრიარქატისგან გათავისუფლება

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ არსებული სოციალური კონსტრუქტები,  პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემები საზოგადოებაში არსებულ მოწყვლად ჯგუფებს ჩაგრავს და მათ გამოყენებას უწყობს ხელს. არსებული სისტემის დაშლა და მისი უფრო სოციალურად და ემპათიურად გარდაქმნა არ არის მარტივი,  რადგან იერარქიებისა და კონტროლის შენარჩუნება ძალაუფლების მქონეთა ინტერესებშია და შესაბამისად, რთულია ავტორიტეტების კაპიტალს თუ რიტორიკას დაუპირისპირდე.  მიუხედავად ამისა, ქვიარ-ფემინისტურ მოძრაობებს მაინც რჩება გზები და საშუალებები, რომ სათქმელი თქვას და არსებული უსამართლო და უთანასწორო სისტემის წინააღმდეგ იბრძოლოს. პირველ რიგში კი ასეთ წინააღმდეგობად არსებულის დეკონსტრუქცია მესახება.  დეკონსტრუქტივიზმი და რადიკალური ფემინისტური მოძრაობები, უპირველეს ყოვლისა,  სოციალურ კონსტრუქტებში წარმოქმნილ კატეგორიებსა და დიქოტომიებს აკრიტიკებენ,  რომლებიც საკუთარ თავში სხვადასხვა იდენტობებზე უარის თქმას მოიაზრებს. ამიტომ ფემინისტი თეორიტიკოსები "ქალის" კატეგორიით ცალსახა სოციალურ პოზიციონირებას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ და გენდერს დეკონსტრუქციული, პოსტმოდერნისტული და პოსტსტრუქტურალისტური თეორიების გავლენის ქვეშ აქცევენ, რომელთათვისაც უმთავრესია სოციუმში დომინანტური დისკურსის ანალიზი და ჰეტერონორმატიული,  ორსქესიანი დაყოფის კრიტიკა.  

"ქალისა" და "კაცის" დიქოტომიურ კატეგორიებზე უარის თქმა, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს იმას, რომ ქალების პრობლემები რელევანტური აღარ იქნება რადიკალური ფემინისტური მოძრაობებისთვის ან გენდერის პრობლემა აღარ იქნება ისეთ სოციალურ კატეგორიებთან ერთად განხილული, როგორიცაა კლასი, ეთნოსი თუ სექსუალური ორიენტაცია და მათთან დაკავშირებული უთანასწორობები. კატეგორიებზე უარის თქმა, შეიძლება ერთგვარი იარაღი იყოს იერარქიული წყობისა თუ წეს-ჩვეულებების წინააღმდეგ, რომელიც უთანასწორობას უწყობს ხელს. მაგალითად, ბატლერის თქმით, იდენტობის კატეგორიები არ იქნებოდა პრობლემური, რომ არა მათი ტოტალიტარული და ექსკლუზიური ხასიათი. როცა ადამიანი მოქცეულია კონკრეტულ კატეგორიაში, ის მთლიანად მასში განიხილება და სხვა იდენტობის ფორმას ავტომატურად გამორიცხავს. უკეთ რომ ვთქვათ, ბატლერის აზრით, იდენტობა ყოველთვის ისაა, რაც ადამიანს სოციალური კონსტრუქტებიდან გამომდინარე მიენიჭა და არა ის, რაც სინამდვილეშია. თუმცა ჩვენ ვერასდროს გვეცოდინება ვინ იქნებოდა კონკრეტული ადამიანი, რომ არა ოჯახისგან მისთვის მინიჭებული კატეგორია, რომელიც სულაც არ არის არჩევადი. ამას გარდა, კატეგორიები ავტომატურად უზრუნველყოფენ იერარქიულობას, რადგან თუ ქალი ხარ - ე.ი. კაცი არ ხარ. თუ ჰომოსექსუალი - ჰეტეროსექსუალი არ ხარ და ა.შ. ეს კი, თავის მხრივ, კვლავ ნორმების განმტკიცებას უზრუნველყოფს - იმ გაბატონებული დისკურსისთვის, რომელიც გამოკვეთილ სქესობრივ კატეგორიას საჭიროებს, ჰეტეროსექსუალობა ნორმად და დომინანტ სექსუალურ ორიენტაციად რჩება, ხოლო ჰომოსექსუალობა "გადახრად" მიიჩნევა (ბატლერი, 1990). 

რადგან პატრიარქატის ერთ-ერთი მთავარი საყრდენი ტრადიციული ოჯახის ინსტიტუტია,  მისგან გათავისუფლება და ოჯახის ფორმების გამრავალფეროვნება (რაც ერთნაირსქესიანთა ურთიერთობების კანონიერად ცნობასაც მოიაზრებს), მას საგრძნობლად შეასუსტებს. მონოგამიური ოჯახის ალტერნატივად შეგვიძლია პოლიამორული ურთიერთობის ფორმები განვიხილოთ - როდესაც ადამიანს ერთზე მეტი პარტნიორი შეუძლია ჰყავდეს ერთდროულად, ცალ-ცალკე ან ერთიან თანაცხოვრებაში, განურჩევლად სქესისა თუ გენდერისა. რადიკალი ფემინისტი შულამით ფაირსტოუნი კი, ტრადიციული, ჰეტეროსექსუალური ოჯახის ფორმის მოსპობას და მის ნაცვლად, ეგალიტარიზმზე დაფუძნებული, დაუქორწინებელი პარტნიორული ურთიერთობების შექმნას ემხრობოდა. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამგვარი ოჯახისა თუ ურთიერთობის ფორმები თანამედროვეობაში არსებობს, თუმცა, ჰომოგენურ, ტრადიციულ საზოგადოებრივ წყობაში მიუღებელი, მარგინალიზებული და უხილავია. ამასთანავე, უნდა შეწყდეს ქალების "გადიასახლისება" და ოჯახის წევრები მეტად თანასწორუფლებიანები გახდნენ - აუცილებელია მოხდეს საშინაო საქმეების თანაბარი გადანაწილება, რაც თავის მხრივ, პარტნიორების კარიერული განვითარებისთვის თანაბარი დროის ქონასა და შანსებს გულისხმობს. 

არსებული სტრუქტურებისა და სოციალური კონსტრუქტების ამ ზოგადი აღწერით, იქნებ შესაძლებელია, უფრო მარტივი გახდეს გარემოს აღქმა - თუ სად ვცხოვრობთ, რა ღირებულებებს ვატარებთ, რა განაპირობებს ჩვენს დამოკიდებულებებს გარემოსთან და არის თუ არა ჩვენთვის, როგორც სოციუმისთვის პრიორიტეტული, ვიყოთ პრო-სოციალურები,  პრო-ჰუმანურები. რა და როგორ უნდა შევცვალოთ, რომ ადამიანები ერთმანეთთან დაპირისპირების ნაცვლად, რომლისკენაც არსებული კონსტრუქტები და დოგმატური მსოფლმხედველობა გვიბიძგებს, უფრო მეტად ვიყოთ ერთმანეთის გაძლიერებასა და თანადგომაზე ორიენტირებულები. უფრო მეტად გვესმოდეს ერთმანეთის პრობლემების, ვიყოთ სოლიდარულები და ემპათიურები ჩვენზე სუსტისა თუ განსხვავებულის მიმართ. “განსხვავებული” და "ნორმალურიც", ასევე კონსტრუქტებია,  რომელსაც დომინანტური კულტურული დისკურსი ქმნის და გვაიძულებს, ადამიანები კონკრეტულ კატეგორიებს მოვარგოთ, შემდეგ კი წინასწარი განწყობებითა და სტერეოტიპებით შევაფასოთ ისინი. ავსტრალიელი ფემინისტი დეილ სპენდერი 1980 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში ამბობს, რომ "ენა და მისი გამოყენების პირობები უზრუნველყოფს პატრიარქალურ წესრიგს".

შექმნილი ჰეტეროპატრიარქალური მატრიცა, რომელშიც ფსიქიკურად და ფიზიკურად გამომწყვდეულია ადამიანი, საჭიროებს შეცვლას - საზღვრებისა და ჩარჩოების მორღვევას სექსუალობის, გენდერის, სქესის, ოჯახის ცნებებთან დაკავშირებით და ადამიანის უფრო კომპლექსურ, მრავალფეროვან სპექტრზე წარმოდგენას. არსებული კულტურული და სოციო-ეკონომიკური ჩაგვრების აღმოფხვრა კაპიტალისტურ-პატრიარქალურ სისტემაში რთული იქნება, რადგან შექმნილი კონსტრუქტები და დომინანტური დისკურსი მუდმივად ცდილობს, დამკვიდრებული ნორმებისა და იერარქიების საშუალებით მეტად ერთფეროვანი გახადოს საზოგადოება. ამიტომ მგონია, რომ ქვიარ-ფემინისტური სტრატეგიების გამრავალფეროვნება და გაძლიერება უმნიშვნელოვანესია, განსაკუთრებით,  ჩაგრულ და მარგინალიზებულ ადამიანთა ჯგუფებისთვის.




  • ბიბლიოგრაფია

    • Butler, Judith. 1991: Das Unbehagen der Geschlechter. Frankfurt/M.: Suhrkamp

    • Villa, Paula-Irene. 2003: Judith Butler zur Einführung. Frankfurt/M., New York: Campus

    • Cyba, Eva. 2000: Geschlecht und soziale Ungleichheit. Konstellationen der Frauenbenachteiligung. Opladen: Leske + Budrich

    • Mey, Günter · Mruck, Katja. 2010: (Hrsg.) Handbuch Qualitative Forschung in der Psychologie.

    • Gerhard, Ute. 1990b. Patriarchatskritik als Gesellschaftsanalyse. Ein nicht erledigtes Projekt. In Feministische Erneuerung von Wissenschaft und Kunst, Hrsg. Arbeitsgemeinschaft interdisziplinärer Frauenforschung- und studien, 65–80. Pfaffenweiler: Centaurus.

    • Behrens, Christoph . Zittlau, Andrea 2017: Queer-Feministische Perspektiven auf Wissen(schaft) Rostocker Interdisziplinäre Gender und Queer Studien | Band 1

    • Dale, Spender 1980: Man made language, Einführung, Routledge and Ketan Paul.

    • Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In: Richardson, J., Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education. Westport, CT: Greenwood: 241–58.

    • აღდგომელაშვილი, ეკატერინე. 2016: წინასწარგანწყობიდან თანასწორობამდე. თბილისი.



    ბლოგპოსტების სერიის "ქვიარ კვლევების პლატფორმა" ფინანსური მხარდამჭერია ნიდერლანდების საელჩო საქართველოში.